تاریخچه اندازه گیری و علم اندازه شناسی در ایـــــــران مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط مدیر   
دوشنبه ، 8 مهر 1392 ، 14:11

همان گونه كه در تاريخچه اندازه گيري در جهان اشاره شد ، پيمان جهاني متريك در سال 1875 ميلادي منعقد و به دنبال آن دفتر

بين المللي اوزان و مقياسها در نزديكي پاريس تاسيس گرديد . مقياسها و واحد هاي اندازه گيري ايران نيز به موجب قانوني كه در

هيجدهم دي ماه سال 1311 هجري شمسي ، به تصويب مجلس شوراي ملي و سنا رسيد به سيستم متريك تبديل و استفاده از

اوزان قديمي و ملي ممنوع و مقررات آن منسوخ گرديد . اجراي اين قانون به عهده موسسه استاندارد واگذار گرديد تا سيستم

متريك را به عنوان تنها دستگاه قانوني جهت اندازه گيري اوزان و مقياسها ترويج داده و از بكار بردن روش گذشته جلوگيري كند .

لذا ميزان كردن ترازوها ، قپانها ، باسكولها و تصحيح وزنه ها و پيمانه ها بر مبناي واحدهاي جديد و جمع آوري وزنه هاي غير

استاندارد با ضمانت اجرايي قانون مزبور و وضع مقررات جزائي تامين گرديده است .

1-2-1 واحدهاي قديمي وزن در ايران

قبل از سال 1311 هجري شمسي كه سيستم متريك براي نخستين بار در ايران متداول گرديد كليه اوزان مقياسها بر حسب

واحدهاي محلي و ملي رايج بود . مثلاً در تبريز براي اندازه گيري وزن از تغار (10 كيله) كيله (10 من تبريز ) و من تبريز (260 درهم )

استفاده مي كردند . اگر چه قبايل و اقوام مختلف فارس ، كرد ، بلوچ ، لر به كار برده مي شد ، ريشه ثابت و مشابهي داشت ،

فقط نام آن در شهرهاي مختلف به زبان محلي آن مرز و بوم بيان مي گرديد .

مهم واحد اندازه گيري وزن ، « من » بود كه امروزه هم استفاده آن كاملاً متروك و منسوخ نشده است . مثلاً در تهران با پسوند

تبريز ، از انواع ديگر « من شاهي » و « من ري » مجزا مي شد .

1-2-2 واحدهايي كه در ايران پس از تصويب سيستم متريك رواج داشت

يك مثقال = 64/4 گرم

يك سير = 16 مثقال = 24/74 گرم

يك من تبريز = 40 سير = 970/2 گرم

يك من شاهي = 2 من تبريز = 940/5 كيلو گرم

يك من ري = 2 من شاهي = 880/11 كيلوگرم

يك خروار = 100 من تبريز = 297 كيلو گرم

5/3 خروار = يك تن

1-2-3 واحد هاي اندازه گيري سطح

به طور كلي واحدهاي اندازه گيري سطح كه در كتابهاي اسلامي آمده تماماً از ايران و عراق گرفته شده است . واحد اندازه گيري سطح جريب بوده و واحدهاي كوچكتر و بزرگتر آن بر اساس جريب محاسبه مي شد .

جريب واحدي بود كه براي اندازه گيري زمينه هاي زراعتي بكار مي رفته است ، كه مقدار آن برابر 2400 متر مربع بود .

واحد سطح بزرگتر از جريب در زمان قديم ميل مربع و فرسنگ مربع بوده كه به ندرت استعمال مي گرديد ، با وجود اين كه هنوز در بسياري از نقاط دور افتاده كشورمان از جريب به عنوان واحدي براي اندازه گيري سطح استفاده مي شود .

در تاريخ قم جريب 10 قفيز ، قفيز 10 عشير و عشير 36 گز ذكر شده است .

از ديگر مقياسهاي اندازه گيري مقدار حجم آبي بود كه بر اساس زمان محاسبه مي شد . اما در بسياري از موارد نيز برابر مقدار زميني بود كه در طي مدت زمان معين مشروب مي شده و اين مقياس را سنگ مي گفتند و عبارت بود از مقدار معيني ليتر آب در هر ثانيه ، در تهران يك سنگ به مقدار آبي گفته مي شد كه از شكافي باندازه 5/1 متر مربع و از قرار يك متر در هر ثانيه جريان داشته است .

در كرمانشاه واحد آن را طاق يا بيل مي گفتند و تقريباً برابر 200 جريب زمين بوده و در تبريز واحد آب را لوله مي خواندند و مقدار آن را برابر با يك سنگ تهران و در خراسان آن را زوج مي ناميدند .

در بسياري از جاها آب قنات به دانگ يا سهم تقسيم مي شد كه اين نيز به نوبه خود به فنجان قسمت مي گرديد .

يك فنجان عبارت بود از مقدار آبي كه از مجراي معيني در مدت معيني جاري است و اين مدت عبارت بود از مقدار زماني كه لازم است ظرفي كه ته آن داراي يك سوراخ است و در يك كاسه آب فرو رود . پيداست كه اين مدت به نسبت ظرف و بزرگي سوراخ ته آن فرق مي كرده است.

1-2-4 واحدهاي اوليه طول و سطح سيستم متريك در ايران

واحدهاي اوليه اي كه در سيستم متريك به موجب قانون 1311 براي طول و مساحت به تصويب رسيد و جايگزين واحدهاي قديمي گرديد ، به قرار زيرند :

واحد هاي طول

واحدهاي سطح

يك گره = يك دسيمتر

يك گز = يك متر

قفيز = يك دكامتر مربع

جريب = يك هكتار

استفاده با ذکر منبع بلامانع است

آخرین بروز رسانی مطلب در دوشنبه ، 8 مهر 1392 ، 14:26